(Sandnesposten)

Førre søndag gjekk FNs klimakonferanse COP26 av stabelen i Glasgow. Verdas land har hatt seks år til å melde inn auka mål om klimakutt, og så langt har 143 av 191 land levert nye klimamål til FN.

I Noreg er målet å kutte 50 til 55 prosent av norske utslepp innan 2030 med 1990 som referanseår. Førebels ligg me dårleg an.

I løpet av 2020 stod Noreg for utslepp av 49,3 millionar tonn CO₂-ekvivalentar. Det er relativt lite på global skala, men ganske høgt viss me samanliknar med befolkningstalet vårt. Dersom me tar med forbruket av olja og gassen me produserer, som står for rundt 500 millionar tonn CO₂-ekvivalentar, er Noreg ein soleklar klimaversting.

Ein stor del av utsleppskutta våre vil kome gjennom norske kommunar. Sandnesposten har difor undersøkt kva nokre av kommunane her i Sør-Rogaland eigentleg har tatt på seg av utsleppskutt, og kva som er dei største miljøutfordringane for dei enkelte kommunane.

I botn av artikkelen kan du sjå korleis situasjonen er i din kommune. Men først må me avklare kva som eigentleg ligg bak alle desse tala.

Komplisert reknestykke

Det å rekne på utsleppskutt er ikkje enkelt, og det er fleire faktorar som vil påverke kor mykje kommunen faktisk må kutte. Nokre enkle grep kan la kommunen setje seg tilsynelatande store, ambisiøse mål, men som i praksis er langt mindre enn ein skulle tru.

Først må ein finne ut korleis ein reknar utsleppa i det heile. Noreg opererer med utslepp i CO₂-ekvivalentar, som betyr at ein målar utslepp av enten CO₂ eller andre klimagassar rekna om til ein ekvivalent av eit tonn med CO₂.

I landbrukskommunar i Rogaland, der dei kraftige klimagassane metan og lystgass utgjer ein del av utsleppa, vil eitt tonn metanutslepp bli 25 tonn karbondioksid-ekvivalentar og eitt tonn med lystgassutslepp bli 298 tonn CO₂-ekvivalentar.

Kutt i slike utslepp vil difor gi store utslag på statistikkane, samstundes som at kutt i sektorar som landbruk kan vere meir krevjande enn kutt i til dømes vegtrafikk.

Grenser og regionale utslepp

Vidare tar det tid å implementere ny, nasjonal politikk i kommunal sektor. Det er difor fleire kommunar rundt i landet som berre har det gamle, nasjonale målet om utsleppskutt på 40 prosent, og andre har ikkje mål i det heile.

Det er òg fleire kommunar som ikkje har spesifiserte mål om å kutte noko innanfor eigne grenser. Slik sett kan kommunen i teorien innføre og oppnå det nasjonale målet på 50–55 prosent og ikkje kutte noko som helst sjølv – så lenge Noreg elles når målet innan 2030.

Kutt innanfor eigne grenser er heller ikkje like enkelt for alle.

Kommunar som Sandnes og Sola har store utslepp frå infrastruktur som heile regionen brukar. I Sandnes står IVAR-anlegget på Forus for rundt 22 prosent av kommunen sine utslepp, medan avfallsdeponiet på Sele, Stavanger lufthamn og skipstrafikken i Risavika er dei tre største kjeldene for klimautslepp i Sola kommune.

– Det er enorme lokale variasjonar, og det kan vere vanskeleg å omsetje eit nasjonalt mål til ein kommune. Tilfeldige forhold som dei over speler så mykje inn, seier Borgar Aamaas, seniorforskar i Cicero.

I tillegg kjem nasjonal politikk som skal avgrense utslepp, slik som at alle nye personbilar seld i 2025 skal vere utsleppsfrie. Dette vil gjere det enklare å nå måla for kommunane, då vegtrafikk står for ein stor del av utsleppa i Rogaland. Samstundes vil befolkningsvekst og eventuell trafikkvekst kunne minske reduksjonen som følgje av slike nasjonale tiltak.

1990 eller 2015?

Referanseåret har òg betydning for kor ambisiøse måla til kommunane er. Samfunnet har gjort store kutt i utslepp innan sektorar som industri og oppvarming sidan då, som gjer at nokre kommunar vil ha langt høgare utslepp i 1990 enn år av seinare dato. Slik kan dei kome unna med å kutte langt mindre, samstundes som dei framleis når målet sitt.

På nasjonal basis har utsleppa gått ned med 1,5 millionar tonn CO₂-ekvivalentar frå 1990 til 2020 (mellombels tal ifølgje Miljødirektoratet), der oljesektoren står for ei auke på rundt fem millionar tonn CO₂-ekvivalentar i den perioden. Rett nok var 2007 toppåret for CO2-utslepp i Noreg, og utsleppa auka nesten årleg frå 1992 til 2007. Nasjonalt var utsleppa først tilbake på 1990-nivå i 2019.

På kommunalt plan er det store variasjonar mellom kva 1990 mot ein nyare dato vil seie for kor mykje ein må kutte.

Stavanger, Randaberg og Sola brukar alle 2015 som referanseår. Ein grunn grunnen til dette kan me skildre med at Sola hadde eit eigenrapportert utslepp på 432.805 CO₂-ekvivalentar i 1991, som blei nesten halvert etter at Shell-raffineriet i Risavika blei lagt ned. Slik sett ville 1990 som referanseår gjort at dei nesten ikkje trong å kutte noko som helst.

Ein annan grunn handlar om at Miljødirektoratet, som publiserer statistikk på utslepp frå kommunar, ikkje går god for kvaliteten på tal så langt tilbake i tid. Dei har berre eigne, kommunale tal tilbake til 2009.

For kommunane på Nord-Jæren har referanseåret 2015 dei høgaste utsleppa sidan 2009. Utsleppa er redusert med 13 prosent sidan då. Kommunane jobbar elles med ein felles klimarekneskap for å gjere opp for dei ulike faktorane over.

Fotavtrykket veg ofte tyngst

Noko anna ein må tenkje på er kommunen sitt fotavtrykk. Dette er ikkje del av utsleppsmåla våre i det heile, men seier noko om den totale klimapåverknaden til eit land, ein kommune eller ei anna eining.

Borgar Aamaas i Cicero forklarar at klimafotavtrykket tar med faktorar som utsleppet frå varer og tenester kommunen får frå andre stadar. Då tar ein med alt frå maten som kommunen kjøper frå andre kommunar til utslepp frå elektronikken ein kjøper frå utlandet.

– Fotavtrykket til kommunen er generelt mykje større enn dei direkte utsleppa, med mindre det er mykje industri eller annan aktivitet innanfor kommunen. I Oslo er gjerne fotavtrykket ti gongar større enn dei direkte utsleppa, seier Aamaas.

Sola kommune er den einaste av kommunane me har undersøkt som har eit talfesta mål for kutt i klimafotavtrykket i sin klima- og miljøplan. Dei vil kutte 55 prosent av klimafotavtrykket – på lik linje som klimautsleppa.

Dette går òg andre vegen. Dersom ein tar med utslepp frå forbruk av produkt produsert her i regionen, som til dømes olje frå Vår Energi som har kontor i Sandnes, vil utsleppstala skyte til himmels. Det kjem ikkje fram i verken nasjonale eller kommunale utsleppstal. Forbruket av desse produkta blir flytta inn i klimarekneskapane til landa som nyttar seg av olja og gassen.

Her er status i åtte kommunar i Sør-Rogaland:

Stavanger kommune

MÅL OM UTSLEPPSKUTT:

80 prosent kutt i utsleppsnivået frå 2015 innan 2030 innanfor eigne grenser.

FREMSTE VERKEMIDDEL:

Auka innfasing av nullutsleppskøyretøy, nullutsleppsløysingar for sjøtransport og sirkulære verdikjeder med blant anna biogassproduksjon i landbruket.

Kor realistisk er utsleppsmålet?

– Me er avhengig av fleire verkemiddel og eit godt samarbeid med regionale og nasjonale myndigheiter, og med næringsliv og innbyggjarar for å nå måla, seier kommunedirektør Per Kristian Vareide.

Kommunens tre største utfordringar som følgje av klimaendringar er stigande havnivå, auka brannfare/tørke og meir hyppig ekstremvêr med meir intenst nedbør.

* Kommunen har ikkje tal på samla investeringar i klima- og miljøtiltak.

Sandnes kommune

MÅL OM UTSLEPPSKUTT:

40 prosent innan 2030 per 1990, ikkje innan eigne grenser. I forslaget til Handlings- og økonomiplan ligg det inne ein post om kutt på 55 prosent utifrå 2015-tal innanfor eigne grenser. Kommunen skal då ned på 107.698 tonn CO2-ekvivalentar i 2030.

FREMSTE VERKEMIDDEL:

Ulike grep for å minske vegtrafikk (bygge hus i nærleiken av kollektivakse, vidareføre elbilfordelar og auke elbildel), sette klimakrav i kommunale innkjøp og innføring av karbonfangst- og lagring ved Forus Energigjenvinning.

Kor realistisk er utsleppsmålet?

– Sandnes er ein kommune i kraftig vekst. Det betyr at det krev innsats å kutte utsleppa med 55 prosent. Utslepp frå kommunens aktivitetar er berre ein liten del av dei samla utsleppa, og per i dag vil me vere prisgitt nasjonal politikk om utsleppsmålet skal nåast, seier kommunedirektør Bodil Sivertsen.

Kommunens tre største utfordringar som følgje av klimaendringar er stigande havnivå, meir intenst nedbør og tørke. 

Sandnes har ikkje gitt tal på samla investeringar i klima- og miljøtiltak.

Sola kommune

MÅL OM UTSLEPPSKUTT:

55 prosent reduksjon i utslepp innan 2030 innanfor eigne grenser, samanlikna med referanseåret 2015.  

FREMSTE VERKEMIDDEL:

Større nasjonale ordningar for støtte til elfly, metanfangst frå Sele avfallsplass og omlegging i skipsfart frå fossile drivstoff til nullutslepp. 

Kor realistisk er utsleppsmålet? 

– Dei tre største utsleppa i Sola kjem frå overkommunal aktivitet (skipstrafikk, flytrafikk og utslepp frå deponiet på Sele). Dette er verksemd med heile Sør-Rogaland som kundegrunnlag. Kommunen har avgrensa moglegheit til å påverke desse utsleppa. Realismen i å nå måla, slik administrasjonen ser det, har mest med internasjonale tiltak som treff Noreg, og som igjen blir gjennomført av Noreg i regi av regjering og Storting, seier kommuneplanleggjar Ståle Undheim.

Kommunens tre største utfordringar som følgje av klimaendringar er stigande havnivå, kraftige nedbør og flaumproblematikk. 

Det er ikkje sett av midlar i gjeldande økonomiplan til klimatiltak, for planen er ikkje vedtatt enno. Kommunedirektøren vil kome med forslag til korleis klima- og miljøplanen skal bli gjennomført, med tanke på personellressursar og midlar til oppretting av eit kommunalt klima- og miljøfond. 

Hå kommune

MÅL OM UTSLEPPSKUTT:

Hå kommune har ingen mål om utsleppskutt. 

FREMSTE VERKEMIDDEL:

Utsleppskutt i landbruket, elektrifisering av kommunal bilpark og flaumstyring. 

Kor realistisk er vidare utsleppskutt?

– Jordbruket er den største kjelda til direkte klimagassutslepp i Hå med 64 prosent av dei totale utsleppa i 2013, følgd av dieseldrivne motorreiskapar (16 prosent) og vegtrafikk (16 prosent). Dette er krevjande i Noregs største husdyrkommune og eit av landets største landbrukskommunar, seier kommunedirektør Anne Berit Berge Ims. 

Kommunens tre største utfordringar som følgje av klimaendringar er kompetanse, politiske styringssignal og økonomi. 

Kommunen har sett av tre millionar årleg til omlegging av kommunal bilpark og fire millionar til energiøkonomisering. Det er òg sett av 25 millionar til flaumstyring frå 2021 til 2024. 

Time kommune

MÅL OM UTSLEPPSKUTT:

Eksisterande kommunedelplan hadde eit mål om 10 prosent kutt frå 1991 til 2020 i Time kommune. Dei jobbar med ein ny plan som vil ha meir ambisiøse mål, men målet er ikkje avklart enno. 

FREMSTE VERKEMIDDEL:

Klimamedviten arealbruk (fortetting og vern av karbonrike område), meir klimavenleg landbruk og utsleppsfri transport. 

Kor realistisk er utsleppsmålet? 

– Arbeidet med klimagassutslepp må bli intensivert dei neste åra for å nå nasjonale og internasjonale mål. Kommunen har mange verktøy i klimaverktøykassen, men med alle arbeidsoppgåvene til kommunen, så er ressursar ofte ei avgrensing. Samarbeid med innbyggjarar og næringsliv er nødvendig for å klare store utsleppskutt fram mot 2030, seier Vegard Thørset Våge, klima- og miljørådgjevar.

Kommunens tre største utfordringar som følgje av klimaendringar vil bli flaum (overvasshandtering blir viktig), direkte påverknad av landbruk og «global påverknad». 

Time skal bruke 31 millionar kroner til klima- og miljøtiltak i 2022, der dei spesifikt peikar på klimatilpassing og overvasshandtering. Konkret trekkjer dei fram bruk av éin million til kommunal elbilar som eit direkte tiltak for reduksjon av klimagassutslepp. 

Klepp kommune

MÅL OM UTSLEPPSKUTT:

40 prosent innan 2030 innan eigne grenser. Referanseåret er ikkje spesifisert i Klima- og miljøplanen. Kommunen opplyser at dei eventuelt må vurdere det nye, nasjonale målet på 55 prosent ved ein revisjon.

FREMSTE VERKEMIDDEL:

Biogassanlegg for behandling av husdyrgjødsel, utvikling av fôr som gir mindre metanutslepp frå husdyrproduksjon og forbetra kollektivtilbod for å redusere privatbilisme. Kommunen understrekar at desse tiltaka er utanfor deira kontroll.

Kor realistisk er utsleppsmålet? 

– Dei største landbaserte klimagassutsleppa i Klepp kjem frå landbruksnæringa og transportsektoren (gjennomgangstrafikk). For desse sektorane har kommunen svært få verkemiddel. Me er difor heilt avhengige av at privat og statleg sektor nyttar sine verkemiddel for at klimamålet i Klepp skal bli nådd, seier plan- og miljøvernrådgjevar Svein Oftedal. 

Kommunens tre største utfordringar som følgje av klimaendringar er endra vekstforhold for ulike planteproduksjonar som følgje av auka nedbør og tørke, endra tilgang på innsatsfaktorar i landbruket (til dømes soya) frå andre land og lokal overvasshandtering ved store nedbørsmengder. 

Kommunen har sett av éin million årleg i ein budsjettpost merka klimatiltak, men dei seier at dei store beløpa ligg i investeringsbudsjettet (til dømes ved å bygge klimavenlege kommunale bygg og drive overvasshandtering) og i det ordinære driftsbudsjettet. 

Randaberg kommune

MÅL OM UTSLEPPSKUTT:

80 prosent innan 2030 innanfor eigne grenser, basert på utslepp i 2015.

FREMSTE VERKEMIDDEL:

Klima- og energiplanen har ikkje noko rangering av tiltak, men det blir blant anna peika på å stimulere til meir klimavenleg landbruk, innføring av landstraum til skip og etablering av energi- og miljøkrav i offentlege innkjøp. 

Kor realistisk er utsleppsmålet? 

Kommunen har ikkje svara på Sandnespostens førespurnad om kommentar, men Klima- og energiplanen viser til at sjøfart, vegtrafikk og landbruk utgjer nesten 80 prosent av utsleppa i kommunen. Dei skriv i planen at dei ikkje rår over desse områda, men at dei skal vere ein aktiv aktør i omstillingsarbeidet innanfor desse sektorane.

–For å nå dette målet må klimaarbeidet integrerast i kommunens rutiner og system, og me må i større grad ta i bruk vår rolle som ein samfunnsaktør som legg til rette for at andre kan bidra i klimaarbeidet, heiter det i rapporten.

Kommunens tre største utfordringar som følgje av klimaendringar er tørke, auka havnivå og auka nedbørsmengde.

Randaberg har ikkje lagt fram kva kostnadar dei har til klimatiltak.

Gjesdal kommune

MÅL OM UTSLEPPSKUTT:

Gjesdal har ingen gjeldande mål om utsleppskutt. Energi- og klimaplanen i kommunen, vedtatt i 2012, seier berre at dei skal kutte 15 prosent frå 2007-nivå innan 2020. Kommunen opplyser om at dei skal revidere denne planen til neste år, og vil då minimum leggje seg på det nasjonale nivået, ifølgje kommunalsjef for kultur og samfunn, Årstein Skjæveland. Han fortel at dei ikkje har tenkt konkret om referanseår, men han nemnar 2020 som ei moglegheit.

FREMSTE VERKEMIDDEL:

Energi- og klimaplanen har ikkje rangert tiltaka dei ser på, men peikar blant anna på meir kollektivtrafikk, reduksjon i metan- og lystgassutslepp frå landbruket og energieffektivisering i oppvarming som verkemiddel som blir viktige. 

Kor realistisk er utsleppsmålet?

– Me er gode på nokre område, og blant dei beste i klassen på energieffektivisering, men det er mange andre område me ikkje er gode nok på. Då blir det komande planverket ein dytt i ryggen. Men me må vere ærlege om at det er ein stor jobb å gjere. Dette må me ta på alvor og legge oss på eit høgt nivå. Elles er det ikkje vits, seier Årstein Skjæveland.

Kommunen har ikkje skildra kva utfordringar dei får som følgje av klimaendringar eller kva investeringar dei gjer i nær framtid. Auka nedbørsintensitet, kraftigare stormflo og meir torke er noko klimaforskarane peikar på for Gjesdal.

Landbruk og vegtrafikk står for dei største utsleppa i Gjesdal.

Denne tabellen viser ei oversikt av klimautsleppa i Rogaland, fordelt på kommune: